หน้าแรก | ติดต่อเรา | ร่วมงานกับเครือมติชน
วันที่ 26 ตุลาคม 2557
คอลัมน์ประจำ เทคโนฯ เกษตร ไม้ดอกไม้ประดับ เยาวชน-เทคโนโลยี เทคโนฯ ปศุสัตว์ สัตว์เลี้ยงสวยงาม เทคโนฯ ประมง การตลาด-แปรรูป ภูมิปัญญาไทย จิปาถะ

ผลิตภัณฑ์น่าซื้อ / มนต์เสน่ห์ แห่งสะล้อ ฝีมือ คุณตาอ้าย ใจขัด
การุณย์ มะโนใจ
การตลาด-แปรรูป
วันที่ 17 ธันวาคม 2556
อ่าน 1,437 ครั้ง
พิมพ์


หากใครขึ้นไปที่ศูนย์พัฒนาศีลธรรมเวียงกาหลง เลขที่ 89 หมู่ที่ 15 ตำบลเวียงกาหลง อำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย จะพบชายสูงวัยนั่งทำเครื่องดนตรีพื้นเมือง ที่เรียกว่า สะล้อ บริเวณบ้านพัก และหากโชคดี ก็ได้ฟังเสียงสะล้ออันเพราะพริ้งจากฝีมือการทำและเล่นเองของท่านด้วย


คุณตาอ้าย ใจขัด ชายสูงอายุ วัย 82 ปี เล่าให้ฟังว่า เดิมคุณตาอ้ายเป็นคนบ้านร่องนอด ตำบลเวียงกาหลง อำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย ซึ่งอยู่ห่างจากศูนย์ประมาณ 8 กิโลเมตร ในวัยเด็ก คุณตาอ้ายมีใจรักด้านดนตรีพื้นเมือง จึงติดตามคนในหมู่บ้านที่เล่นดนตรีพื้นเมืองไปในงานต่างๆ

อาศัยเป็นคนมีความจำเป็นเลิศ เฝ้าดูและจดจำ จนสามารถเล่นดนตรีพื้นเมืองได้เกือบทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นปี่ หรือทางเหนือเรียกอีกอย่างว่า แน้ ระนาด ซึง และสะล้อ ได้ร่วมเล่นกับคณะปี่พาทย์เครื่องแห่ของทางภาคเหนือในพื้นที่ แต่ก็ประกอบอาชีพทางการเกษตรคือ ทำนา ทำไร่ ทำสวน ไปด้วย

เมื่อย่างเข้าสู่วัยชรา ชีวิตพลิกผัน ทำให้ต้องขายที่ไร่ที่นาและบ้าน แล้วย้ายขึ้นมาอาศัยอยู่ที่ศูนย์พัฒนาศีลธรรมเวียงกาหลง ซึ่งเป็นที่ตั้งของมูลนิธิสาธิตธรรมานุเคราะห์ มีพระอาจารย์ธรรมสาธิต เป็นองค์ประธานอุปถัมภ์

มีวัตถุประสงค์ของการจัดตั้ง ดังนี้

1. เพื่อส่งเสริมการศึกษา

2. เพื่อส่งเสริมการพัฒนาอาชีพ

3. เพื่อส่งเสริมพระพุทธศาสนา

4. เพื่อบำเพ็ญสาธารณประโยชน์ 

5. เพื่อการสังคมสงเคราะห์

ในวัตถุประสงค์ ข้อที่ 5 นี้มีรายละเอียดการดำเนินการ ดังนี้ มีโรงทานพระศรีอาริย์ การสงเคราะห์คนชราและที่พักคนชรา การสงเคราะห์บุคคลภายนอกที่ขาดอาชีพ การช่วยเหลือการฌาปณกิจศพผู้ยากไร้ การช่วยเหลือปัญหาความยากจน แจกเสื้อผ้าให้ผู้ยากไร้ เป็นต้น

ทำให้คุณตาอ้ายได้เข้ามาอาศัยอยู่ในศูนย์พัฒนาศีลธรรมเวียงกาหลงแห่งนี้ นอกจากการปฏิบัติธรรมแล้ว คุณตาอ้ายจึงใช้เวลาว่างมาทำเครื่องดนตรีขาย เพราะนอกจากจะเล่นดนตรีเป็นแล้ว ยังมีความสามารถประดิษฐ์เครื่องดนตรีพื้นเมืองได้อีกด้วยทั้งซึงและสะล้อ

โดยเฉพาะสะล้อผ่านมือคุณตาอ้ายไปนับ 2,000 กว่าอัน

คุณตาอ้าย ขายตั้งแต่ราคา อันละ 50 บาท ในช่วงแรกอาจจะไม่สวยงามมากนักเนื่องจากทำด้วยมือล้วนๆ จนปัจจุบันขายในราคา 120 บาท ต่ออัน มีความละเอียดสวยงามเพราะมีเครื่องมือที่ทันสมัยเข้าช่วย เช่น เครื่องกลึงไม้ มีมอเตอร์ในการผ่อนแรงในการขัด

แต่ถ้าเทียบราคา จากข้างนอกที่เขาขายกันของคุณตาอ้ายจะมีราคาถูกกว่ามาก

ที่สำคัญคุณตาอ้ายสามารถเพิ่มมูลค่าของกะลามะพร้าว และกิ่งแขนงของไม้สัก ไม้เกล็ด ไม้ประดู่ ให้เป็นราคาขึ้นมา และอนุรักษ์ศิลปะทางด้านดนตรีของทางภาคเหนือไว้ไม่ให้สูญสลาย

คุณตาอ้ายเล่าถึงสะล้อให้ฟังว่า สะล้อเป็นคำเดียวกันกับคำว่า ทรอ ซึ่งเอกสารโบราณบางฉบับเขียนว่า ตะล้อ, ถะล้อ, ธลอ เป็นเครื่องดนตรีพื้นบ้านล้านนา (ภาคเหนือ) ใช้เล่นผสมกับซึงและขลุ่ย หรือบรรเลงเดี่ยวก็ได้ มีรูปทรงคล้ายซออู้ ซึ่งเป็นเครื่องสายของดนตรีไทย

แต่วิธีทำไม่ประณีตเท่าซออู้ และในส่วนของรายละเอียดอาจแตกต่างกัน

เป็นต้นว่า กล่องเสียง (กะโหลก/กระโหล้ง) ซึ่งทำจากกะลามะพร้าว ขอบสะล้อด้านหน้าปิดด้วยแผ่นไม้บางๆ ส่วนของซออู้นั้น ด้านหน้าปิดด้วยหนัง และสายสะล้อใช้สายลวดหรือสายกีต้าร์

ส่วนซออู้นั้นเป็นสายเอ็นหรือสายไหม สะล้อใช้คันชักสีนอกสายคล้ายซอสามสาย แต่ซออู้คันชักอยู่ในสาย

คันชักเดิมที่ใช้หางม้า แต่ปัจจุบันหางม้าหายากจึงใช้สายเอ็นเส้นเล็กๆ แทน เอาหางม้าหรือขี้ขะย้า (ขี้ขะย้ามี 2 ชนิด คือ ขี้ขะย้าจากมูลสัตว์ประเภทผึ้งชนิดหนึ่ง และขี้ขะย้าจากยางไม้ประเภทยาง ซึ่งได้แก่ ยางนายางป่า ฯลฯ) ซึ่งมีคุณสมบัติเหมือนยางสน นำมาถูไปมาที่หางม้าหรือสายเอ็น เพื่อให้เกิดความฝืดในการเสียดสีระหว่างหางม้ากับสายสะล้อ การเสียดสีทำให้เกิดเสียงขึ้นมา

ส่วนประกอบของสะล้อ

1. กะโหลก/กระโหล้ง (กล่องเสียง) สะล้อ ทำด้วยกะลามะพร้าวเจาะรูด้านหลัง ให้เป็นทางออกของเสียง ด้านหน้าปิดด้วยแผ่นไม้บาง ซึ่งเรียกว่า ตาดสะล้อ

2. หย่อง (ก๊อบสะล้อ) เป็นไม้ชิ้นเล็กๆ ใช้สำหรับรองสายสะล้อส่วนล่างให้ยกสูงจากตาดสะล้อ

3. คันทวน (คันสะล้อ) เป็นไม้กลมเสียบทะลุกะลาใกล้ๆ ขอบที่ปิดด้วยตาดสะล้อ

4. สายสะล้อ คือ สายที่เกิดเสียงขณะถูกสี ทำด้วยสายลวดโลหะ มี 2 สาย คือ สายเอกและสายทุ้ม

5. รัดอก เป็นเส้นกำหนดเสียง ใช้สายเอ็นหรือสายลวดเป็นห่วงรัดสายสะล้อรวมเข้ากับคันสะล้อส่วนบน

6. ลูกบิด (หลักสะล้อ) ทำด้วยไม้กลึงเรียวเล็กลง เสียบตรงปลายคอคันทวน สำหรับขันสายสะล้อให้ตึงหรือหย่อน เพื่อปรับเสียงตามความต้องการ

7. คันชัก (ก๋งสะล้อ) ทำด้วยไม้เนื้อแข็งหรือไม้ไผ่ โค้งงอคล้ายคันศร ขึงด้วยหางม้าหรือสายเอ็นเส้นเล็กๆ

ประเภทของสะล้อและการตั้งเสียง สะล้อที่ใช้เล่นในวงสะล้อ-ซึง ทำขึ้นโดยอาศัยเลียนแบบของเก่าและประสบการณ์ทางเสียงและรูปลักษณ์

ในการตั้งเสียงสะล้อนั้น มีครูผู้สอนดนตรีพื้นเมืองหลายท่านได้ตั้งเสียงให้เหมือนกับการตั้งเสียงซอด้วง ของวงดนตรีไทย คือ สายทุ้มเป็นเสียงซอล และสายเอกเป็นเสียงเร เนื่องด้วยเป็นการสะดวกที่เด็กนักเรียนที่เคยเล่นหรือไม่เคยเล่นซอด้วงหรือสะล้อ ก็สามารถที่จะเล่นเครื่องดนตรีทั้ง 2 ชิ้นได้ เพราะมีการวางตำแหน่งนิ้วที่จะกดเหมือนกัน

แต่ความเป็นจริงแล้ว สะล้อที่เล่นประสมกับซึงและเครื่องประกอบจังหวะ ในวงดนตรีพื้นบ้านล้านนาจะตั้งเสียงไม่เหมือนกัน แต่พอจะแบ่งได้เป็น 3 ประเภท เรียกตามขนาดดังนี้ คือ

สะล้อใหญ่ หน้ากะโหลกที่ทำจากกะลามะพร้าว กว้างประมาณ 5.5 นิ้ว คันทวน (คันสะล้อ) วัดจากกะโหลกถึงหลังสะล้อ ยาวประมาณ 15 นิ้ว สะล้อใหญ่เวลาสี เสียงที่ออกมาทุ้มใหญ่มักตั้งเสียงเป็นแบบสะล้อลูกสาม (สายทุ้ม เสียงโด, สายเอก เสียงซอล)

สะล้อกลาง หน้ากะโหลกกว้างประมาณ 4.5 นิ้ว คันทวนวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อ ยาวประมาณ 13.50 นิ้ว เสียงที่ได้เป็นเสียงทุ้มปานกลาง มักใช้สีควบคุมทำนองหลัก นิยมตั้งเสียงแบบสะล้อลูกสี่ (สายทุ้ม เสียงซอล, สายเอก เสียงโด)

สะล้อเล็ก หน้ากะโหลกกว้างประมาณ 3.5 นิ้ว คันทวนวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาวประมาณ 12 นิ้ว ให้เสียงสูงกว่าสะล้อกลาง มักตั้งเสียงเป็นแบบสะล้อลูกสาม (สายเอก เสียงซอลสูง, สายทุ้ม เสียงโดสูง)

นอกจากนี้แล้ว ยังมีสะล้อสามสายอีก เป็นการรวมการตั้งเสียงแบบสะล้อลูกสามและลูกสี่อยู่ในตัวเดียวกัน

บทบาทและลีลาของสะล้อแต่ละประเภท

สะล้อใหญ่ มีลักษณะร่วมทางเสียงระหว่างสะล้อเล็กและสะล้อกลาง แต่เสียงทุ้มต่ำบทบาทคล้ายคนมีอายุมาก ไม่ค่อยมีลีลาและลูกเล่นมากนัก

สะล้อกลาง บทบาทคล้ายคนวัยกลางคน มีลีลาสอดรับกับสะล้อใหญ่และสะล้อเล็ก

สะล้อเล็ก บทบาทคล้ายคนวัยคะนอง มีเสียงแหลมเล็ก ลีลาโลดโผน ล้อและรับกับเสียงสะล้อกลาง ซึงและขลุ่ย

การตั้งเสียงสะล้อ การแนะนำในที่นี้จะเล่นเป็นเสียงสากล ซึ่งธรรมดาเสียงดนตรีมีอยู่ 7 ชื่อ ซึ่งจะใช้อักษรย่อแทนเสียงแต่ละเสียง (โน้ต ซอล-ฟา) ดังนี้ โด-ด, เร-ร, มี-ม, ฟา-ฟ, ซอล-ซ, ลา-ล, ที-ท

การตั้งเสียงสะล้อ ใช้เทียบกับขลุ่ยพื้นเมือง ซึ่งเป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องเป่า มีระดับเสียงเท่ากับขลุ่ยหลิบของดนตรีไทย ซึ่งปิดรูเสียงทั้งหมดจะเป็นเสียงฟา อาจจะใช้ขลุ่ยหลิบก็ได้ คือ ใช้มือข้างบนปิด 3 นิ้ว และปิดรูต่ำอีก 1 นิ้ว เมื่อเป่าจะเป็นเสียงโดสูง และใช้มือล่างอีกข้างหนึ่งปิดอีก 3 รู รวมเป็น 7 รู (ถ้านับทั้งนิ้วค้ำ) จะเป็นเสียงซอล

ตำแหน่งเสียง แบ่งตามลักษณะการตั้งเสียงได้ 2 ประเภท

ประเภทของสะล้อลูกสาม จะมีการตั้งเสียงสายเปล่า สายทุ้มกับสายเอก เป็นคู่เสียงที่ 5 คือ โดกับซอล

ประเภทสะล้อลูกสี่ จะตั้งเสียงสายเปล่า สายทุ้มกับสายเอก เป็นคู่เสียงที่ 4 เป็น ซอลกับโด

การจับสะล้อ

มือซ้าย จับคันสะล้อ ใช้โคนหัวแม่มือและร่องนิ้วชี้คีบ ใต้สายรัดอกหรือรัดอกไว้เล็กน้อย (ประมาณ 1-2 เซนติเมตร) ให้พอดีกับตำแหน่งที่จะสามารถใช้นิ้วทั้ง 4 กดลงบนตำแหน่งเสียงได้ถนัดและบังคับคันซอไม่ให้โอนเอนหรือล้มได้

มือขวา จับคันสะล้อ ให้มืออยู่ในลักษณะแบมือ สอดนิ้วก้อย นิ้วนาง และนิ้วชี้ไว้ใต้คันชักและหางม้า หัวแม่มืออยู่บนคันชักคล้ายกับจับปากกา แล้วหงายมือบังคับให้คันชักสะล้อวางและสีในแนวนอนขนานกับพื้น

การใช้คันชักสะล้อ

การใช้คันชักในการสีสะล้อ จะใช้หลักการชักออก-ชักเข้า และชักรวบ (ชักออก 1 ครั้ง ได้โน้ต 1 ตัว ชักเข้า 1 ครั้ง ได้โน้ต 1 ตัว ชักรวบ 1 ครั้ง ได้โน้ต 2 หรือหลายตัว) แบบเดียวกับการสีซออู้หรือซอด้วง

แต่ตำแหน่งคันชักของสะล้อจะอยู่นอกสายสะล้อ มือซ้ายจะคอยหนุนคันสะล้อไป-มา ให้สายเอกหรือสายทุ้ม บิดมาตรงตำแหน่งที่จะใช้คันชักสี ซึ่งในขณะเดียวกัน นิ้วมือซ้ายก็จะคอยกดสายสะล้อตามตำแหน่งเสียงที่ต้องการไปด้วย

จึงเป็นเสน่ห์เฉพาะตัวของสะล้อ เวลาผู้เล่นสีสะล้อ นอกจากจะดูสวยงามแล้วยังทำให้ทั้งผู้ชมเกิดความเพลิดเพลินไปด้วย

หากใครมีโอกาสไปเที่ยวเชียงราย ผ่านไปทางอำเภอเวียงป่าเป้า เชิญขึ้นไปเที่ยวชมโบราณสถานเวียงกาหลง ติดถนนทางไปอำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง ชมการทำเครื่องดนตรีพื้นเมืองสะล้อและฟังเสียงสะล้อจากฝีมือ คุณตาอ้าย ใจขัด แล้วเป็นกำลังใจอุดหนุนฝีมือคุณตาอ้าย ในราคาย่อมเยาสุดๆ ด้วยนะครับ

อ่าน 1,437 ครั้ง
พิมพ์

ภาพที่เกี่ยวข้อง






ข่าวยอดนิยม
จากเซลส์แมน สู่ พ่อค้าขายกล้วยทอด อาชีพที่สร้างฐานะครอบครัวให้มั่นคง
กล้วยกวน สูตรกะทิสด อร่อยแบบธรรมชาติ ผลิตภัณฑ์เด่น ของ กลุ่มแม่บ้านฯ พุคำจาน
งานประดิษฐ์จากต้นกล้วย สารพัดชิ้นงานโดดเด่น
ฟิวส์ โคโคนัท “Fills Coconut” เครื่องสำอาง สกัดจากน้ำมันมะพร้าว ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพรไทย
ซื้อมา-ขายไป/เจาะลึกกลยุทธ์ตลาดกลางค้าส่ง ทุเรียน ราชาแห่งผลไม้ยอดนิยม