ส้มโอพันธุ์ขาวแตงกวา ชัยนาท ผลโต รสดี มีอุปสรรค ปริมาณ ส่งออกน้อยกว่าความต้องการ

ส้มโอในประเทศไทยมีทุกรายภาคแล้ว สมัยก่อนมีเฉพาะภาคตะวันตก ได้แก่ นครชัยศรี พันธุ์ขาวน้ำผึ้ง และทองดี สมุทรสงคราม มีพันธุ์ผลใหญ่ ชื่อขาวใหญ่ ภาคตะวันออก ปลูกมากสุดที่ปราจีนบุรี พันธุ์ขาวน้ำผึ้ง ภาคเหนือตอนล่าง ที่จังหวัดพิจิตร ปลูกพันธุ์ท่าข่อย ภาคเหนือ เชียงราย ปลูกมากที่อำเภอเวียงแก่น พันธุ์ทองดี และขาวน้ำผึ้ง ภาคใต้ เป็นพันธุ์ที่มาทีหลังและดังกว่า มีราคาแพง ได้แก่ ส้มโอพันธุ์ทับทิมสยาม ที่มีกุ้งเนื้อแดง หวาน สมราคา แพงกว่าส้มโอพันธุ์ที่กล่าวมาทั้งหมด

นาข้าวจังหวัดชัยนาท ยังดึงดูดชาวนาที่จะปลูกข้าวต่อไป

เหลือภาคกลางเท่านั้นที่จะกล่าวถึง ก็คือจังหวัดชัยนาท แห่งเขื่อนลุ่มน้ำเจ้าพระยา ที่ปลูกพันธุ์ขาวแตงกวา ส้มโอพันธุ์นี้ประชาสัมพันธ์ดี มีงานเทศกาลส้มโอขาวแตงกวาทุกปีจะมีงานประกวดส้มโอและงานรื่นเริง เรียกว่าเรียกเสียงลูกค้าจังหวัดใกล้เคียงมาซื้อส้มโอพันธุ์ดังกล่าวที่มาอุดหนุนหนาแน่นกันทุกปี เพราะพันธุ์ขาวแตงกวา เนื้อกุ้งสีน้ำผึ้ง คล้ายกับพันธุ์ขาวน้ำผึ้งของนครชัยศรี แต่ผลโตกว่า ขายชั่งน้ำหนักเป็นกิโลกรัม ลูกค้าชอบใจ ยุติธรรมดีกว่าขายเป็นผล เพราะคนขายโก่งราคา เอาใจชอบได้

จะว่าไปแล้ว ชัยนาทเป็นจังหวัดเล็ก และไม่ใช่ทางผ่านเหมือนหลายๆ จังหวัด สมรภูมิการค้าไม่มีเลยที่จะเรียกคนมาซื้อได้ง่ายๆ เว้นแต่จะมีของดี รสชาติอร่อย หรืออาหารจากปลาเขื่อนดึงดูดคนมาเที่ยวได้ มาชิมรสอาหารกัน หรือชอบจังหวัดเงียบๆ มีของดีให้โชว์ เช่น สวนนก เป็นต้น

นานหลายปีแล้วที่ผู้เขียนเคยไปชัยนาทครั้งแรกในวันเปิดเขื่อนเจ้าพระยา ชัยนาท ราวปี 2501 เพราะอยู่จังหวัดใกล้เคียงกัน

ส้มโอขาวแตงกวา ชัยนาท ผลยังอ่อน

เหตุที่ต้องกล่าวถึงส้มโอของจังหวัดชัยนาทนั้น เพราะส้มโอขาวแตงกวามาเกิดขึ้นที่จังหวัดชัยนาท ในจังหวัดเล็กเกินกว่าจะมีการส่งเสริมมาปลูกส้มโอได้มากมายเหมือนจังหวัดอื่น เป็นเพราะสาเหตุหลายประการกล่าวคือ

ประการแรก…เกษตรกรจังหวัดชัยนาท มีพื้นที่ปลูกข้าวเป็นส่วนใหญ่ เป็นที่ลุ่ม ทำนาได้ผลดี เพราะมีเขื่อนชลประทานติดแม่น้ำเจ้าพระยา ชาวนาได้อานิสงส์ในการปลูกข้าวได้หลายครั้งต่อปี น้ำท่าอุดมสมบูรณ์ อาชีพรายได้จากการทำนาจึงไม่เดือดร้อน

การดูแลสวนส้มโอขาวแตงกวา

ประการที่สอง…ส้มโอพันธุ์ขาวแตงกวา ต้องปลูกในเขตจังหวัดชัยนาทเท่านั้น จึงมีรสชาติอร่อย หวาน กรอบ แต่ถ้าไปปลูกจังหวัดใกล้เคียง รสชาติจะเปลี่ยนไปทันที คนสวนชัยนาทกล่าวถึง เพราะลองนำไปปลูกจังหวัดอื่นแล้ว รสชาติจะเพี้ยนทันที คงเป็นเพราะปัญหาคุณภาพดินต่างกัน และสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ด้วย

ประการที่สาม…การทำสวนส้มโอต้องเสี่ยงกับการถูกน้ำท่วม เพราะชัยนาทเป็นพื้นที่ลุ่ม มีน้ำไหลหลากมาทางภาคเหนือ เขื่อนเจ้าพระยารับมือไม่ไหว บางปีน้ำท่วมสวนส้มโอตายหมดทั้งที่ต้นโตแล้ว จึงหลีกเลี่ยงไม่พ้น บางปีก็ถึงกับสวนล่มไปเลย ต้องนับหนึ่งใหม่ สู้การทำนาได้ข้าวแน่นอนกว่า

พอจะเห็นภาพได้ เมื่อน้ำท่วมภาคกลางจากนครสวรรค์ ชัยนาท ลพบุรี พระนครศรีอยุธยา เป็นแหล่งรับน้ำจากภาคเหนือ พอมีน้ำท่วมใหญ่แต่ละครั้ง ทำให้ชาวบ้านเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แทบจะสิ้นเนื้อประดาตัว เพราะน้ำท่วมขังนานหลายเดือนเป็นที่รู้กัน

ส้มโอขาวแตงกวา

จึงเป็นผลทำให้เกษตรกรขยาดการทำสวนส้มโอ ทั้งที่รายได้ดีกว่าการทำนา เคยสอบถามชาวเกษตรกรแล้ว ส้มโอขาวแตงกวา ดังไม่แพ้ขาวน้ำผึ้ง นครชัยศรี แม้ว่าจังหวัดจะเล็กและอยู่ในสมรภูมิไม่เหมาะต่อการท่องเที่ยว ที่ไม่ใช่ทางผ่าน แต่ถึงเวลามีงานส้มโอ หรือฤดูส้มโอขาวแตงกวา จะมีคนไปจับจ่ายซื้อกลับบ้านมากมาย และไม่มีส้มโอปลอมปนมาขายด้วย เรียกว่าได้ของดีกลับไป

หากสอบถามเกษตรกร การทำสวนส้มโอนั้นไม่ยากอย่างที่คิด แหล่งปลูกส้มโอมากสุดที่คุ้งสำเภา หรืออำเภอมโนรมย์ ในปัจจุบัน เพราะมีพื้นที่เหมาะกับการปลูกส้มโอ ใกล้กับแหล่งน้ำเจ้าพระยา การคมนาคมสะดวก และชาวบ้านนิยมปลูกกัน

ด้วยปริมาณการปลูกมีพื้นที่ปลูกจำกัด ถึงแม้จะมีการผลิตจำหน่ายภายในประเทศไม่เคยมีปัญหา เพราะตลาดภายในให้การต้อนรับพันธุ์ขาวแตงกวาอยู่แล้ว ต่างติดใจในรสชาติ

เมื่อกว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา ส้มโอไทยในอดีตก่อนหน้านี้ ที่ตลาดฮ่องกง ที่คนจีนฮ่องกงรู้จักส้มโอไทยมานับหลายทศวรรษแล้ว แต่ส้มโอไทยเคยสร้างชื่อให้กับตลาดฮ่องกง สมัยยังไม่คืนกลับสู่ประเทศจีน

ก่อนนี้ ส้มโอนครชัยศรีไปฮ่องกง เป็นพันธุ์ขาวพวง ส้มโอหัวจุก เหมือนเป็นมงกุฎที่คนฮ่องกงนิยมซื้อไปไหว้พระจันทร์ และไหว้เจ้าที่ตรงกับเทศกาล และโชคดีที่ตรงกับฤดูส้มโอออกมาขายในช่วงเดือนสิงหาคม-ตุลาคม เขาเชื่อว่าเป็นมงกุฎของเจ้าทำนองนั้น

ต่อมาชาวฮ่องกงเปลี่ยนพฤติกรรมใหม่ ใช้ส้มโอที่มีกุ้งสีออกชมพูหรือแดง ที่เหมาะกับการไหว้เจ้า เพราะพันธุ์ทองดี มีสีอย่างที่ชาวจีนฮ่องกงชอบด้วย จนส้มโอพันธุ์ทองดีที่มีผลเล็กกว่าส้มโอทั่วไปได้เปรียบทางด้านตลาด

กล่าวคือ ผลส้มโอพันธุ์ทองดีจากนครปฐม สามารถบรรจุใส่กล่องได้มากกว่า ประหยัดค่าขนส่งกว่าส่งส้มโอพันธุ์อื่น เฉพาะตลาดฮ่องกงเท่านั้นที่ชอบ ทั้งราคาไม่แพง และกุ้งมีสีแดงเรื่อที่ใช้ไหว้เจ้า และยังนิยมส่งส้มโอทองดีจนถึงปัจจุบัน

กลับมาพูดถึงการส่งเสริมตลาดผลิตผลไม้ไทยเมื่อสองศตวรรษที่ผ่านมา ที่ไปเผยแพร่ที่จีนผืนแผ่นดินใหญ่ ที่มีทั้งลำไย ทุเรียน มังคุด และส้มโอพันธุ์ขาวน้ำผึ้ง

เป็นเหตุให้ชาวจีนแผ่นดินใหญ่ที่นิยมชมชอบผลไม้ไทยทุกชนิดที่นำไปเผยแพร่กันอย่างใหญ่โตเลยทีเดียว แม้แต่มะขามหวาน ก็มีไปโชว์ด้วย เปิดบู๊ธสินค้าผลไม้ โดยมีรัฐมนตรีกระทรวงพาณิชย์ไปเปิดงานเทศกาลผลไม้ไทยที่เมืองเซี่ยงไฮ้ เป็นเวลาที่ผ่านมาในช่วงปี 2547 ครั้งล่าสุด ทำให้ชาวจีนพอได้ชิมแล้วต่างชื่นชอบผลไม้ไทยมาก ติดตามดูชาวจีนปอกส้มโอเก่งกว่าแม่ค้าไทยบางคนเสียอีก

เมื่อไปเห็นชาวจีนนิยมผลไม้ไทย และถูกชิมส้มโอพันธุ์ขาวน้ำผึ้งไปลองให้คนจีนไปชิมดูแล้วติดใจ ก็เลยสั่งส้มโอกันมาก ก่อนที่ทุเรียนจะมาดังในภายหลังนี่เอง

ด้วยการเห็นศักยภาพส้มโอไทยไปขายที่จีนได้สำเร็จแล้ว ที่จังหวัดชัยนาทก็ไม่อยากให้ส้มโอตกรถไฟขบวนพิเศษไป ทางผู้ว่าราชการจังหวัดในขณะนั้นก็จะสนองพระคุณให้เกษตรกรไปเอาส้มโอขาวแตงกวาส่งไปขายบ้าง เพื่อจะได้มีการขยายตลาดสู่ต่างประเทศ ให้รู้จักส้มโอกันมากขึ้นของจังหวัดชัยนาท

เพราะส้มโอหากได้ส่งออกไปต่างประเทศได้ ก็จะมีรายได้สู่เกษตรกรมากขึ้น และจะได้ส่งเสริมกันอย่างจริงจังเพื่อขยายอาณาเขตเพิ่มปริมาณปลูกส้มโอเป็นเงาตามตัว

ผู้เขียนได้ติดตามข่าวมาโดยตลอด ด้วยความหวังอยากเห็นผลไม้ไปขายที่ประเทศจีนให้ได้มากสุด ในขณะนั้นทุเรียนยังไม่ดังเท่าส้มโอ เพราะเป็นส้มโอผลใหญ่ที่ประเทศจีนไม่มี จึงเป็นเรื่องแปลก แต่ทว่าเราลืมไปถึงสองอย่างที่มือใหม่หัดขับอย่างชัยนาท ที่ต้องผิดหวังอยู่สองประการ ก็คือ

ประการแรก…ผลผลิตมีน้อยไปกับการบรรจุใส่ตู้คอนเทนเนอร์ เรื่องปริมาณนี้สำคัญ ถ้าหากไม่เต็มตู้ ใส่ไปยังมีที่ว่างอยู่ก็จะเสียค่าขนส่งเต็มพิกัด

ประการที่สอง…ผลส้มโอขาวแตงกวามีขนาดใหญ่ไป การบรรจุใส่กล่องกระดาษทำให้กินพื้นที่มากกว่าพันธุ์ส้มโอชนิดอื่น หรือรสชาติคล้ายกันอย่างขาวน้ำผึ้งมีผลเล็กกว่า จึงทำให้ต้นทุนใส่กล่องได้น้อยกว่า ทำให้เสียค่าใช้จ่ายแพงกว่า

ทำให้ส้มโอขาวแตงกวาเลยหมดโอกาสได้ส่งไปขายที่จีนอีก ส่งออกล็อตแรกก็เกิดปัญหา เสียค่าใช้จ่ายสูงเกินไปที่จะมีผลกำไรกลับคืนมาสู่เกษตรกร

ชาวสวนส้มโอชัยนาทอย่าไปเสียดาย ส้มโอขาวแตงกวายังมีอนาคต ที่ชอบมากที่สุดนอกจากรสชาติดีแล้ว ยังจำหน่ายชั่งตามน้ำหนัก ผิดกับส้มโอภาคอื่นๆ ที่ยังเหมาเป็นผล

บทความก่อนหน้านี้ยุทธ์รัตน์ เอื้ออารีย์ ทำงานประจำ เลี้ยงกบสวยงามเป็นอาชีพเสริม ที่ชลบุรี
บทความถัดไป‘พินิจ’ มอบพันธุ์ไม้ให้เครือมติชน ปลูกต้นไม้คืนธรรมชาติ สร้างคุณค่าทางเศรษฐกิจ-ลดก๊าซคาร์บอนฯ